DIVA-5 – jak wygląda wywiad diagnostyczny ADHD u dorosłych?

Test DIVA-5 jest jednym z narzędzi wykorzystywanych podczas diagnozy ADHD u dorosłych, ale nie działa jak formularz, w którym po zsumowaniu punktów otrzymuje się wynik „ADHD” lub „brak ADHD”. DIVA-5 ma formę ustrukturyzowanego wywiadu. Diagnosta przechodzi z pacjentem przez 18 objawów ADHD, pyta o ich występowanie obecnie i w dzieciństwie oraz sprawdza, jak wpływają na codzienne funkcjonowanie.

Sam wywiad nie wystarcza jednak do postawienia diagnozy – trzeba uwzględnić również historię rozwojową, zdrowie psychiczne i fizyczne oraz inne możliwe przyczyny podobnych trudności.

Czym jest test DIVA-5 i do czego służy w diagnozie ADHD?

DIVA-5, czyli Diagnostic Interview for ADHD in Adults, jest wywiadem diagnostycznym przeznaczonym do oceny ADHD u osób dorosłych. Narzędzie opiera się na kryteriach DSM-5 i prowadzi diagnostę przez obszary, które trzeba sprawdzić, aby ocenić obecność objawów zarówno obecnie, jak i w okresie dzieciństwa. DIVA-5 jest przy tym jednym z elementów szerszego procesu diagnozy ADHD u dorosłych, a nie samodzielnym testem rozstrzygającym o rozpoznaniu.

W polskich rekomendacjach diagnostyki ADHD u dorosłych z 2025 roku DIVA-5 wskazano jako najpopularniejszy i polecany schemat wywiadu. Ma on uporządkować rozmowę i ograniczyć ryzyko pominięcia któregoś z kryteriów. Nie działa jednak jak test psychologiczny z określonym wynikiem granicznym. Nie istnieje liczba punktów, po przekroczeniu której program lub arkusz informuje, że pacjent ma ADHD.

Ocenę każdego objawu wykonuje diagnosta. Znaczenie ma częstotliwość zachowania, jego nasilenie, czas występowania i konsekwencje. Inaczej interpretuje się sporadyczne zapominanie o spotkaniach w wyjątkowo trudnym miesiącu, a inaczej wieloletni wzorzec, przez który ktoś regularnie nie dotrzymuje terminów, traci dokumenty i potrzebuje rozbudowanego systemu przypomnień, żeby utrzymać codzienne obowiązki.

Jak wygląda wywiad DIVA-5?

DIVA-5 obejmuje 18 kryteriów objawowych ADHD. Dziewięć dotyczy trudności z koncentracją uwagi, a kolejnych dziewięć nadpobudliwości i impulsywności. Osobna część dotyczy wieku pojawienia się objawów oraz ich wpływu na funkcjonowanie.

Rozmowa obejmuje więc trzy główne obszary:

• nieuwagę – między innymi trudności z utrzymaniem koncentracji, organizacją, kończeniem zadań, pamiętaniem o obowiązkach czy gubieniem potrzebnych rzeczy;
• nadpobudliwość i impulsywność – na przykład trudność z pozostaniem w bezruchu, silną potrzebę aktywności, pochopne działanie lub przerywanie innym;
• historię i konsekwencje objawów – kiedy podobne zachowania pojawiły się po raz pierwszy i jak wpływały na szkołę, pracę, relacje, obowiązki domowe oraz inne sfery życia.

Diagnosta nie ogranicza się do pytania: „Czy często masz problemy z koncentracją?”. Taka odpowiedź mówi zbyt mało. Potrzebne są sytuacje, w których trudność można zobaczyć. Pacjent może więc opowiadać, co dzieje się podczas zebrania w pracy, czy jest w stanie przeczytać dłuższy dokument bez wielokrotnego wracania do początku, jak pilnuje rachunków albo ile razy musi sprawdzać rzeczy przed wyjściem z domu.

Podobnie wygląda rozmowa o impulsywności lub nadmiernej aktywności. Samo poczucie, że ktoś jest „energiczny”, niewiele wnosi do diagnozy. Diagnosta sprawdza zachowania, ich powtarzalność i skutki. Dzięki temu ocenia rzeczywisty wzorzec funkcjonowania, a nie to, czy pacjent rozpoznaje się w popularnym opisie ADHD.

Ile objawów potrzeba do diagnozy ADHD u dorosłych?

DIVA-5 pomaga sprawdzić, czy spełnione są kryteria objawowe DSM-5. U osoby dorosłej ocenia się obecność co najmniej pięciu objawów nieuwagi i/lub co najmniej pięciu objawów nadpobudliwości i impulsywności. Sama liczba spełnionych kryteriów jest jednak tylko częścią oceny.

Polskie rekomendacje wskazują również na obecność przynajmniej kilku objawów przed ukończeniem 12. roku życia. Objawy powinny mieć przewlekły charakter i wiązać się z zaburzeniem funkcjonowania w co najmniej dwóch sferach życia. Diagnosta musi też sprawdzić, czy obserwowanych trudności trafniej nie wyjaśnia inne zaburzenie psychiczne albo stan somatyczny.

Trudności z koncentracją występują również podczas depresji, w zaburzeniach lękowych, przy przewlekłym braku snu czy pod wpływem substancji psychoaktywnych. Sam fakt, że człowiek szybko się rozprasza, nie mówi jeszcze, skąd bierze się ten objaw.

Dlaczego podczas DIVA-5 wraca się do dzieciństwa?

ADHD należy do zaburzeń neurorozwojowych, dlatego w diagnozie osoby dorosłej szuka się śladów objawów z okresu rozwojowego. Jeżeli trudności z koncentracją pojawiły się po raz pierwszy niedawno, diagnosta musi szczególnie dokładnie sprawdzić inne możliwe przyczyny.

Nie oznacza to, że czterdziestoletnia osoba powinna pamiętać dokładnie, jak zachowywała się w pierwszej czy drugiej klasie szkoły podstawowej. Polskie rekomendacje zwracają uwagę, że odtworzenie wszystkich objawów z dzieciństwa nie jest konieczne. Dla wielu dorosłych znacznie łatwiej dostępne są wspomnienia z wieku około 9–12 lat.

Pomóc mogą stare świadectwa, opinie ze szkoły, dokumentacja z poradni psychologiczno-pedagogicznej albo inne zachowane materiały. Czasem w opisach sprzed lat znajdują się informacje o częstym zapominaniu przyborów, niedokańczaniu pracy, rozpraszaniu się, nadmiernej rozmowności czy trudnościach z organizacją. Dokumentacja nie jest potrzebna po to, by „udowodnić ADHD”. Dostarcza dodatkowego obrazu okresu, który samemu można pamiętać fragmentarycznie.

Czy na wywiad DIVA-5 trzeba przyjść z rodzicem lub partnerem?

Obecność rodzica, partnera czy innej bliskiej osoby nie jest absolutnym warunkiem przeprowadzenia diagnozy. Dodatkowa relacja może jednak pomóc, zwłaszcza gdy dotyczy zachowania w dzieciństwie albo sytuacji, których sam pacjent nie dostrzega.

Wytyczne NICE zalecają, aby przy diagnozie korzystać z różnych źródeł informacji, gdy jest to możliwe. Obserwatorem może być rodzic, rodzeństwo, partner lub inna osoba, która dobrze zna pacjenta. Innym źródłem mogą być wcześniejsze dokumenty medyczne, szkolne lub psychologiczne.

Nie każdy ma możliwość rozmowy z rodzicami, a część osób nie posiada już żadnych dokumentów z dzieciństwa. Taka sytuacja sama w sobie nie przekreśla diagnostyki. Specjalista musi wtedy ocenić materiał, którym rzeczywiście dysponuje, i ustalić, czy daje on wystarczające podstawy do rozpoznania.

DIVA-5 a ASRS – czym różnią się te narzędzia?

ASRS i DIVA-5 mogą pojawić się podczas tej samej diagnostyki, ale służą do innych celów. ASRS jest narzędziem przesiewowym. Ma pomóc ocenić, czy występuje wystarczająco dużo przesłanek, aby dokładniej zbadać możliwość ADHD. Pacjent może wypełnić go samodzielnie.

DIVA-5 służy do prowadzenia właściwego wywiadu diagnostycznego. W polskich rekomendacjach wyraźnie zaznaczono, że DIVA nie powinna być używana jako narzędzie przesiewowe.

Różnica ma znaczenie także przy interpretacji wyniku. Dodatni ASRS nie oznacza, że rozpoznano ADHD. Z kolei ujemny screening nie musi kończyć diagnostyki, jeśli historia pacjenta nadal wyraźnie wskazuje na możliwość ADHD. W takiej sytuacji można przeprowadzić pełny wywiad mimo wyniku poniżej progu przesiewowego.

Rekomendacje z 2025 roku uwzględniają aktualizację sposobu punktowania sześciopytaniowej części ASRS v1.1. W tej metodzie odpowiedzi otrzymują od zera do czterech punktów, a wynik 14 punktów lub więcej uznaje się za dodatni wynik przesiewowy. Nadal jest to jednak informacja o potrzebie dalszej oceny, a nie diagnoza.

Co diagnosta sprawdza poza DIVA-5?

Profesjonalna diagnoza ADHD obejmuje znacznie więcej niż przejście przez pytania jednego wywiadu. Potrzebna jest historia rozwojowa, informacje o edukacji i pracy, relacjach, aktualnej sytuacji życiowej oraz wcześniejszym leczeniu psychiatrycznym lub psychologicznym. Zbierany jest również wywiad dotyczący zdrowia fizycznego.

Duża część tej pracy służy diagnostyce różnicowej. Utrata koncentracji podczas trwającego od kilku miesięcy epizodu depresyjnego wygląda inaczej niż trudności obecne od szkoły podstawowej, które powtarzały się podczas studiów, w kolejnych miejscach pracy i w życiu domowym. Podobnego rozróżnienia mogą wymagać zaburzenia lękowe, choroba afektywna dwubiegunowa, zaburzenia snu, używanie substancji czy inne problemy zdrowotne.

Możliwe jest też współwystępowanie kilku rozpoznań. Osoba z ADHD może jednocześnie chorować na depresję albo zaburzenie lękowe. Zadaniem diagnosty jest ustalenie, które objawy należą do którego obrazu klinicznego i czy jedno rozpoznanie rzeczywiście wyjaśnia całą historię pacjenta.

Kto powinien diagnozować ADHD u dorosłych?

Aktualne polskie rekomendacje wskazują, że diagnostyka ADHD u osoby dorosłej powinna przebiegać pod kierunkiem lekarza psychiatry. Proces rozpoczyna pełne badanie i wywiad medyczny, a ostateczne rozpoznanie stawia psychiatra.

Psycholog może odgrywać istotną rolę w szerszym procesie diagnostycznym. Dodatkowa diagnostyka psychologiczna jest szczególnie przydatna przy niejednoznacznym obrazie, kilku współwystępujących zaburzeniach albo sytuacji, w której część kryteriów znajduje się blisko progu diagnostycznego. Jeśli nie wiesz, czym różnią się kompetencje poszczególnych specjalistów, szerzej opisaliśmy role psychologa, psychoterapeuty i psychiatry.

Dlatego sama informacja, że dana placówka „wykonuje DIVA-5”, mówi jeszcze niewiele o jakości diagnozy. Przed rozpoczęciem procesu dobrze sprawdzić, kto interpretuje wywiad, czy przeprowadzana jest diagnostyka różnicowa, czy zbierany jest wywiad medyczny i kto ostatecznie stawia rozpoznanie.

Czy do diagnozy ADHD potrzebne są testy koncentracji, EEG albo rezonans?

Rutynowa diagnostyka ADHD u dorosłych nie wymaga badania EEG, neuroobrazowania ani testów neuropsychologicznych. Polskie rekomendacje z 2025 roku nie wskazują również na potrzebę standardowego wykonywania testów inteligencji wyłącznie w celu potwierdzenia ADHD.

Takie badania mogą mieć zastosowanie w konkretnych sytuacjach. Jeżeli obraz jest niejasny albo specjalista podejrzewa dodatkowy problem neurologiczny, poznawczy lub rozwojowy, może rozszerzyć diagnostykę. Powód powinien jednak wynikać z sytuacji klinicznej konkretnej osoby.

Komputerowy test uwagi może dostarczyć dodatkowych informacji o wykonywaniu określonego zadania w warunkach badania. Nie zastępuje historii objawów z dzieciństwa, oceny funkcjonowania w różnych środowiskach ani diagnostyki różnicowej. Podobnie prawidłowy wynik takiego testu nie wyklucza automatycznie ADHD.

Ile trwa test DIVA-5 i jak przygotować się do wywiadu?

Na przeprowadzenie samego wywiadu DIVA-5 zwykle przeznacza się około 60–90 minut. Nie należy utożsamiać tego czasu z długością całej diagnozy ADHD. Zebranie historii, omówienie innych problemów zdrowotnych, uzyskanie dodatkowych informacji i diagnostyka różnicowa mogą wymagać kolejnych spotkań.

Przed wizytą pomocne jest przypomnienie sobie konkretnych sytuacji z różnych etapów życia. Można zastanowić się, jak wyglądała nauka, praca domowa, pilnowanie terminów, relacje z rówieśnikami, organizacja codziennych obowiązków i funkcjonowanie w kolejnych miejscach pracy.

Jeśli zachowały się stare świadectwa, opinie psychologiczne albo inna dokumentacja z dzieciństwa, można zabrać ją na konsultację. Pomocna może być też lista wcześniejszych diagnoz, przyjmowanych leków i chorób somatycznych. Brak takich materiałów nie oznacza, że rozmowa nie ma sensu.

Co dzieje się po zakończeniu DIVA-5?

Po wywiadzie diagnosta zestawia informacje z DIVA-5 z pozostałymi danymi zebranymi podczas diagnostyki. Sprawdza, które kryteria są spełnione, czy objawy były obecne odpowiednio wcześnie, jak mocno wpływają na funkcjonowanie oraz czy inna przyczyna nie wyjaśnia ich lepiej.

Jeśli materiał jest niepełny albo pojawiają się sprzeczne informacje, diagnostyka może zostać rozszerzona. Czasem potrzebna będzie rozmowa z bliską osobą, dodatkowe badanie psychologiczne, konsultacja dotycząca innego rozpoznania albo ocena zdrowia fizycznego.

Po postawieniu diagnozy psychiatra może omówić dalsze możliwości postępowania. W zależności od potrzeb mogą one obejmować psychoedukację, farmakoterapię, psychoterapię ukierunkowaną na trudności związane z ADHD oraz zmiany w sposobie organizacji codziennego funkcjonowania.

Jeżeli podejrzewasz u siebie ADHD i nie wiesz, od jakiego specjalisty rozpocząć diagnostykę, Koordynator Terapii ZnanyTerapeuta może pomóc dobrać odpowiednią formę konsultacji i znaleźć osobę zajmującą się ADHD u dorosłych.

Tekst ma charakter informacyjny i psychoedukacyjny. Nie zastępuje indywidualnej diagnozy ani konsultacji z lekarzem psychiatrą lub psychologiem. Rozpoznanie ADHD wymaga oceny przeprowadzonej przez odpowiednio wykwalifikowanego specjalistę.